DZIŚ

dodaj wiadomość | newsletter | kontakt

Po co są organizacje?

Organizacje pozarządowe stanowią istotny element demokracji i społeczeństwa obywatelskiego. Dla wielu osób to stwierdzenie jest banałem. Czy wiemy jednak, dlaczego tak jest? Dlaczego organizacje są takie ważne? Odpowiedzi można udzielić, analizując ich funkcje w społeczeństwie, gospodarce i polityce. Mówiąc najprościej, organizacje są pożyteczne. Świadczą określone usługi i z różnych względów, o których poniżej, mogą to robić lepiej niż inne podmioty.

 
Oprócz tych bezpośrednich korzyści aktywność organizacji pozarządowych przynosi także szereg korzyści pośrednich, niekiedy równie istotnych jak te podstawowe. Jest to na przykład tworzenie miejsc pracy czy wypełnianie usługami bądź dobrami nisz, którymi rynek ani państwo nie są zainteresowane.
 
Szczegółowo obrazuje to opisany niżej katalog funkcji ekonomicznych, społecznych i politycznych organizacji pozarządowych. Są to jednocześnie odpowiedzi na pytania „po co istnieje III sektor?” lub „co wynika z tego, że sektor istnieje?”.
 
FUNKCJE III SEKTORA W GOSPODARCE I SPOŁECZEŃSTWIE
Prezentację funkcji III sektora należy poprzedzić istotnym zastrzeżeniem: niektóre z opisanych funkcji bezpieczniej jest traktować jako postulaty. Bazują bowiem na pewnych generalnych, modelowych założeniach, ugruntowanych w teorii demokracji i spełnianych tylko przez część organizacji, bądź tylko w pewnym stopniu, bądź tylko w niektórych krajach.
 
Przykładem nie do końca zrealizowanego postulatu może być założenie, iż III sektor pełni rolę swoistego katalizatora oddziaływań rynku i polityki – z jednej strony łagodzi skutki bezwzględnej konkurencji, z drugiej zaś umożliwia skuteczną kontrolę poczynań władzy oraz dba o prawa mniejszości, które nie zawsze mogą dojść do głosu. Oczywiście, jest to prawda tylko w tym stopniu, w jakim mówimy o dojrzałym, silnym sektorze pozarządowym i o ugruntowanej, stabilnej demokracji. Nawet w najbardziej rozwiniętych krajach demokratycznych taki schemat w wielu przypadkach z trudem wytrzymuje próbę rzeczywistości i traktowany jest bardziej jako polityczny projekt niż opis status quo.
 
FUNKCJE EKONOMICZNE
 
Zatrudnienie
Sektor pozarządowy daje pracę. W krajach Europy Zachodniej wskaźnik ten jest dość wysoki: w Belgii czy Holandii osiąga ok. 10 – 14% wszystkich zatrudnionych. W Polsce ta jego funkcja pozostaje wciąż słabo rozwinięta. Według najnowszych badań 2/3 polskich organizacji pozarządowych w ogóle nie zatrudnia pracowników. Nie powinno to jednak przysłaniać faktu, iż w polskich fundacjach i stowarzyszeniach pracuje obecnie ok. 64 000 osób, czyli 0,5% wszystkich zatrudnionych w gospodarce narodowej (z wyłączeniem rolnictwa indywidualnego). Tak duża różnica pomiędzy Polską a niektórymi krajami europejskimi wynika również z odmienności definicji III sektora, przyjętej przez badaczy z tych krajów. Wskaźnik w Polsce odnosi się tylko do stowarzyszeń i fundacji, podczas gdy w przypadku Holandii i Belgii obejmuje także zatrudnienie w spółdzielniach, związkach zawodowych, organizacjach biznesu i wielu innych instytucjach.
 
Szkoła przyszłego zatrudnienia
Sektor pozarządowy szkoli przyszłych pracowników. Organizacje pozarządowe korzystają z pracy ochotników. W ten sposób kształcą przyszłych pracowników, nie tylko w dziedzinie, którą się zajmują, ale i przekazując dobre wzory: zaangażowania w pracę, odpowiedzialności, kreatywności i samodzielności.
 
Dostarczanie usług
To najbardziej oczywista i najłatwiej uchwytna funkcja organizacji pozarządowych. Podobnie jak podmioty komercyjne i instytucje administracji publicznej, świadczą one rozmaite usługi. Dotyczy to zwłaszcza usług o charakterze socjalnym (np. zdrowotnych) lub usług publicznych (np. edukacyjnych). Usługi te stanowią część uprawnień każdego obywatela, są często nieodpłatne. Są to też usługi, które odpowiadają na potrzeby grup, mających niewielką siłę nabywczą, a więc nieatrakcyjne rynkowo, a także usługi, których świadczenie wymaga na przykład zaufania. W tego rodzaju działaniach organizacje pozarządowe są z reguły lepsze niż firmy lub instytucje administracji publicznej. Można wskazać na wiele powodów, dla których tak jest. Poniżej wymieniono jedynie te najczęściej powtarzane:
  • Zakorzenienie w lokalnych potrzebach: organizacje pozarządowe są zakładane przez obywateli, którzy chcą rozwiązać wspólnie jakiś problem. Dlatego najlepiej znają potrzeby swoich społeczności.
  • Misyjność: organizacjom przyświeca zwykle pewna misja, która najczęściej jest dla ich członków istotniejsza niż zysk finansowy i która gromadzi wokół nich ludzi gotowych wesprzeć ją swoją pracą lub pieniędzmi. To sprawia, że organizacje są zdeterminowane w walce o osiągnięcie swoich celów.
  • Elastyczność: organizacje pozarządowe są z reguły małe, działają w dużym stopniu w oparciu o bezinteresowne zaangażowanie swoich członków lub wolontariuszy. Cechują się także płaską strukturą organizacyjną i nie są skrępowane biurokratyczną hierarchią. Wszystko to pozwala im elastycznie dostosowywać się do nowych sytuacji i stosunkowo długo przetrwać w sytuacjach kryzysowych.
  • Wyższa efektywność finansowa: organizacje mogą dostarczać dóbr i usług publicznych w sposób bardziej efektywny niż inne podmioty. Dysponują bowiem szeregiem specyficznych dla siebie atutów: czasem i energią osób dobrowolnie i bezinteresownie angażujących się w ich prace (wolontariuszy), rozległą wiedzą o lokalnych potrzebach, lepszym kontaktem z tymi, którzy szukają u nich pomocy. Nie oczekują także zysków z prowadzonej przez siebie aktywności i nie dążą do jego maksymalizacji. Co nie mniej istotne, w odróżnieniu od urzędów i agencji państwowych, silnie konkurują między sobą o dotacje i kontrakty. Te z nich, które nie są w stanie dostarczyć usług wysokiej jakości przy stosunkowo niskich kosztach, nie uzyskają od sponsorów środków na planowane przez siebie działania.

Wszystkie te atuty oznaczają oszczędności.

 
Przeciwdziałanie negatywnym efektom samoregulacji rynku (tzw. market failure)
III sektor odgrywa szczególnie istotną rolę w dostarczaniu ważnych społecznie dóbr i usług, które z trudem poddają się mechanizmom rynku i kalkulacji w kategoriach zysku ekonomicznego. Chodzi tu np. o potrzeby religijne, społeczne, potrzebę samorealizacji, współczucie, poczucie solidarności – czyli dobra, których wymiana lub dostarczanie podporządkowane jest innym niż rynkowe zasadom. Mają znaczenie ekonomiczne, jednak zarazem trudno przyporządkować im określoną wartość finansową – trudno je kupić.
Inną kategorię nierynkowych dóbr i usług tworzą takie, które można łatwo przeliczyć na pieniądze, ale które same w sobie nie są zwykle atrakcyjne dla podmiotów komercyjnych: czy to z uwagi na niewielką siłę nabywczą potencjalnych odbiorców (np. usługi dla osób bezdomnych, ubogich), czy z powodu tego, że według prawa należą się wszystkim (np. informacje o prawach konsumentów), czy wreszcie dlatego, że korzyści z inwestowania w nie są oddalone w czasie i niepodzielne (np. ochrona środowiska). Także w wypadku tych dóbr i usług, samoregulacyjna siła rynku nie działa. Choć istnieje na nie popyt, nie są one dostarczane.
Organizacje pozarządowe są niczym innym jak społeczną reakcją na ten problem. Ze względu na swój spontaniczny, interwencyjny charakter i misyjność najlepiej nadają się do walki o interesy grup ekonomicznie słabych lub w inny sposób nieatrakcyjnych rynkowo.
 
Pilnowanie wykorzystania dóbr publicznych
W części poświęconej społecznym i politycznym funkcjom organizacji piszemy o ich funkcji związanej z dbaniem o wspólne dobro. Ta cecha działań organizacji ma także swój wymiar ekonomiczny. Organizacje pełnią bowiem funkcję strażnika dóbr publicznych, zarządzanych przez administrację. Dobrami publicznymi są np. oświetlenie uliczne, ale także porządek publiczny, czyste środowisko.
Są to dobra niekonkurencyjne (to, że ktoś z nich korzysta, nie ogranicza dostępu do tych dóbr innym) i nie podlegające wykluczeniu (nie istnieje możliwość wyłączenia kogokolwiek z ich konsumpcji, nawet jeśli korzysta z nich w sposób niewłaściwy – np. nie uiszcza odpowiednich opłat). Organizacje pilnują, aby korzystano z nich w sposób odpowiedni i aby dostęp do nich był równy oraz by nie zostały one wyeksploatowane (tę ich funkcję – szczególnie w sferze ekologii – określa się czasem jako promowanie zrównoważonego rozwoju).
 
Proponowanie innowacyjnych rozwiązań
Organizacje pozarządowe proponują często zupełnie niekonwencjonalne, nowe formy działania. Nowatorstwo podejmowanych przez nie działań polega przede wszystkim na zdolności tworzenia procedur, wzorców zachowań i modeli organizacyjnych w naturalny sposób wyrastających z otoczenia, w którym są wprowadzane. Ponieważ organizację może założyć każdy, każdy również może zaproponować całkiem nowy sposób rozwiązania problemu czy zaspokojenia potrzeb, który okazać się może oszczędniejszy i lepszy niż te dotychczas stosowane. Elastyczność organizacji i ich niezależność od decyzji zapadających poza nimi, sprawiają, że w większym stopniu niż inne podmioty są one zdolne do podejmowania ryzyka, a zatem do eksperymentowania z nowymi rozwiązaniami.
 
Zmniejszanie wydatków na świadczenia społeczne
III sektor to w znacznej mierze organizacje działające na rzecz włączenia do życia społecznego grup marginalizowanych, pracujące z tzw. „trudnymi klientami”, osobami w dużym stopniu zależnymi od państwowych instytucji pomocy społecznej. Z perspektywy budżetu państwa działalność organizacji oznaczać może więc mniejsze wydatki na świadczenia społeczne, mniejsze zatrudnienie w szarej strefie czy niższe wydatki na ochronę zdrowia.
 
Pośrednie wsparcie dla rozwoju gospodarczego – tworzenie „kapitału społecznego”
Silny ruch pozarządowy uczy pluralizmu, wiary w instytucje i szacunku dla prawa. Sprzyja to wytwarzaniu się gęstej sieci społecznych powiązań i buduje poczucie wspólnoty. Można powiedzieć, że sektor pozarządowy to swoista fabryka „zaufania”. Zaufanie to w języku współczesnej ekonomii bardzo istotna kategoria. Obniża koszty inwestycji i skraca czas potrzebny na zawieranie transakcji, gdyż partnerzy ufający sobie mniej czasu poświęcają na zabezpieczenie swych interesów. Zaufanie jest więc w gospodarce pewnego rodzaju gwarancją, mogącą zastąpić innego rodzaju poręczenia. Zaufanie stanowi zatem równie konkretną formę kapitału jak pieniądze czy nieruchomości. Członkowie społeczności mogą opierać się w transakcjach na zaufaniu, zastawiając swe powiązania społeczne, jeśli oczywiście są wiarygodni dla swoich partnerów.
 
FUNKCJE SPOŁECZNE I POLITYCZNE
 
Ekspresja dążeń, zainteresowań
Organizacje tyleż służą ekspresji rozmaitych dążeń, sentymentów, interesów, co są ich wytworem. Są platformą współpracy ludzi hołdujących podobnym wartościom, mających podobne zainteresowania, forsujących wspólne poglądy. Istnieją po to, żeby umożliwić im wspólne działanie. Chóry, kluby sportowe, organizacje religijne, organizacje zawodowe, stowarzyszenia mniejszości etnicznych, kluby książki, harcerze – wszystkie te organizacje zrzeszają ludzi chcących coś razem robić. Wzbogacają ich życie i życie społeczności, w których funkcjonują.
 
Tworzenie i różnicowanie opinii publicznej (działania opiniotwórcze)
Sektor pozarządowy jest zlepkiem różnorodnych opinii, ale także różnicuje opinie. Dążąc do pozyskania wsparcia dla swych działań, organizacje – zwłaszcza takie, które walczą o grupowe interesy lub powstają wokół określonych poglądów politycznych lub wartości moralnych – usiłują dotrzeć ze swym przekazem do jak największej liczby ludzi i wypełniają przestrzeń debaty publicznej wielogłosem apeli, argumentów i stanowisk. Są inkubatorami alternatywnych poglądów i wzorów życia. Są także szkołami pluralizmu: oferują różne odpowiedzi na istotne pytania i nakłaniają innych do przyjęcia ich jako swoich. Ta funkcja organizacji III sektora jest szczególnie ważna wówczas, gdy jedna siła próbuje zmonopolizować przestrzeń publiczną, a także wtedy, kiedy mnogości racji i poglądów towarzyszy ich miałkość, wywołująca u wielu poczucie moralnej pustki, zagubienie czy zniechęcenie do udziału w życiu publicznym.
 
Działania na rzecz interesów mniejszości – rzecznictwo
Misją części organizacji jest poprawianie sytuacji grup dyskryminowanych albo niezdolnych samemu walczyć o swoje prawa czy zwrócić uwagę na swoją sytuację. Część z nich reprezentuje interesy swoich członków (związki zawodowe, koła kombatanckie), interesy mniejszości (seksualnych, politycznych, etnicznych czy wyznaniowych), a także „mniejszości statusu” (np. bezdomnych czy kobiety). Działania części z nich wykraczają poza reprezentowanie interesów swoich członków (np. organizacje broniące praw człowieka czy działające na rzecz osób chorych umysłowo).
Ich działalność określa się mianem rzecznictwa – przemawiają bowiem w imieniu tych, którzy z różnych względów nie są w stanie tego skutecznie robić. Umożliwiają artykulację poglądów lub problemów grup, które nie są dość liczne, aby o ich względy jako wyborców zabiegali politycy, ani dość zamożne i wpływowe, aby zaskarbić sobie uwagę opinii publicznej innymi metodami. Organizacje sprzyjają politycznej i społecznej integracji tych grup ze społeczeństwem.
 
Troska o wspólne dobro
Część organizacji stoi na straży dobra wspólnego (w świecie pozarządowym nazywa się je nawet czasem organizacjami strażniczymi). To np. organizacje ekologiczne, organizacje zajmujące się działaniami antykorupcyjnymi lub monitorującymi postępowanie administracji (watch dog), prawami człowieka.
 
Integracja społeczna
Organizacje pozarządowe sprzyjają włączeniu w życie społeczne osób lub grup zagrożonych marginalizacją (np. długotrwale bezrobotnych czy niepełnosprawnych). W ten sposób sprzyjają rozwojowi ich zaufania do instytucji demokratycznych i uczą współpracy. Organizacje podejmują również działania, które zmierzają do podnoszenia standardu życia grup o niskim statusie ekonomicznym lub społecznym. Dzięki temu ludzie mało zarabiający mają dostęp do dóbr i usług, które inaczej byłyby poza ich zasięgiem.
 
Inicjowanie zmiany społecznej
Jako „pas transmisyjny” dla grupowych roszczeń i interesów, organizacje pozarządowe umożliwiają różnym grupom wywieranie nacisku na władze polityczne i opinię publiczną i w ten sposób przyczyniają się do powstania zmiany społecznej. Organizacje są często promotorami innowacji o charakterze systemowym – projektów ustaw, rozwiązań instytucjonalnych, instrumentów dialogu społecznego. W Polsce przykładem tego typu oddziaływania może być uchwalenie w czerwcu 2003 roku Ustawy o zatrudnieniu socjalnym, inspirowanej przez organizacje pracujące z osobami bezdomnymi i uzależnionymi.
 
Uzupełnianie działań państwa
Organizacje dążą do wypełnienia luk w publicznym systemie zdrowia, edukacji, usług socjalnych czy kultury i dlatego ich istnienie jest tak istotne dla poprawiania jakości życia obywateli i zapewniania im dóbr oraz usług, adekwatnych do ich potrzeb, dostosowanych do lokalnej sytuacji. Przykładem mogą być małe szkoły, które prowadzone przez stowarzyszenia, funkcjonują tam, gdzie gminom prowadzić się ich nie opłaca.
 
Kształcenie liderów
Organizacje pozarządowe są szkołami demokracji. Uczą uczestnictwa w debacie publicznej i zgodnego z regułami demokratycznymi konfrontowania własnych interesów z interesami innych. Co równie ważne, kształtują liderów społecznych, sprawnych menadżerów. Stanowią także alternatywną drogę wyłaniania się elit politycznych. To jedyne miejsca, gdzie ludzie niepokorni bądź niezainteresowani karierą urzędniczą lub komercyjną mogą nauczyć się, jak skutecznie działać.
 
Organizacje pozarządowe pełnią rozmaite funkcje w społeczeństwie: uczą, pomagają, przeciwdziałają konsekwencjom społecznych nierówności, proponują innowacyjne rozwiązania etc. W realiach ustabilizowanej demokracji, ich znaczenie dla państwa, dla wydatków publicznych, dla grup dyskryminowanych, dla wszelkich hobbystów, lobbystów czy mniejszości jest niebagatelne, a czasami fundamentalne.
Trzeba mieć świadomość, że takie funkcjonalne spojrzenie, jakie zaprezentowaliśmy powyżej, to tylko jedna z perspektyw, jaką należy wziąć pod uwagę, przyglądając się organizacjom. Można się zastanawiać, jakie jest znaczenie III sektora w gospodarce, jaki jest jego wpływ na realizację zasad sprawiedliwości społecznej, jaki jest jego potencjał zatrudnieniowy – jednym słowem, można wskazywać różne odpowiedzi na pytanie „po co jest trzeci sektor”. Ale nie powinno to przysłonić nam innych pytań – pytań o to, dlaczego sektor istnieje? Co sprawia, że istnieje? Czego przejawem jest sektor? Odpowiedzieliśmy na nie, odwołując się do kategorii potrzeb, których sektor jest odzwierciedleniem. Jednak to nie jedyna odpowiedź i może nie najważniejsza. Trzeba bowiem pamiętać, że organizacje to najbardziej bezpośredni przejaw wolności. Ich działanie może przynosić określone korzyści, ale jest także wartością samą w sobie – organizacje to demokracja „w działaniu”.
 
Jan Herbst

 

Ostatnia modyfikacja: 2011-05-06, 03:05